หนังสือที่
1561/2480 ลงวันที่ 13 กรกฎาคม 2480 ว่าราษฎรในอำเภอแกลง ได้ปรารภที่จะสร้างอนุสาวรีย์สุนทรภู่
ขึ้นที่ตำบลบ้านกร่ำ แต่ท่านเห็นว่าเป็นการใหญ่ ต้องใช้จ่ายเงินเป็นการเกินกำลังของราษฎร
ขอให้ทางราชการดำเนินการนั้น
กระทรวงหมาดไทย
ได้พิจารณาแล้วเห็นว่า การสร้างอนุสาวรีย์สุนทรภู่ยังไม่อยู่ในข่ายที่กระทรวงมหาดไทยจะรับพิจารณา
แต่เมื่อจังหวัดเห็นว่าควรจะจัดทำขึ้น ก็ให้พิจารณาจัดทำเป็นงานของจังหวัดเอง
ต่อไป ฉะนั้น จึงแจ้งมาให้ทราบ
จากการที่ไม่ได้รับการสนับสนุนจากกระทรวงมหาดไทย
ทำให้การก่อสร้างอนุสาวรีย์สุนทรภู่ต้องหยุดชะงักเป็นเวลานาน การดำเนินงานการก่อสร้างก็ได้มีการรื้อฟื้นขึ้นมาใหม่อีกครั้งหนึ่ง
โดยการนำของนายเสวตร เปี่ยมพงศ์สานต์ ส.ส. จังหวัดระยองในสมัยนั้น ท่านได้บันทึกเรื่องนี้ไว้ดังต่อไปนี้
ข้าพเจ้าศรัทธาท่านสุนทรภู่
มหากวีของไทยมาตั้งแต่อยู่ในวัยรุ่น และเมื่อมาหาเสียงเลือกตั้งผู้แทนราษฎรในปี
2548 ข้าพเจ้าได้บอกราษฎรตำบลบ้านกร่ำ และตำบลใกล้เคียงว่า มีอยู่สิ่งหนึ่งที่ข้าพเจ้าต้องทำ
คือ สร้างอนุสาวรีย์สุนทรภู่ ขึ้นที่บ้านกร่ำ ที่วัดป่าเดิม ซึ่งยังมีที่ดินเหลืออยู่บ้างประมาณ
2 ไร่เศษ ราษฎรในบริเวณนั้นรู้จักท่านสุนทรภู่ ว่าเป็นกวีเอกกันแทบทุกคน และมีผู้สูงอายุบางคนถือว่าเขาเป็นผู้สืบเชื้อสายเดียวกับท่านสุนทรภู่
เมื่อทราบว่าข้าพเจ้าจะสร้างอนุสาวรีย์ท่านสุนทรภู่ ต่างดีใจกันทั่วหน้าและทุกครั้งที่มีการเลือกตั้งผู้แทนราษฎร
พวกเขามาลงคะแนนให้ข้าพเจ้าอย่างท่วมท้น
ในตอนต้นปี
พ.ศ. 2498 ข้าพเจ้าได้ทำเรื่องเสนอรัฐมนตรีว่าการกระทรวงวัฒนธรรมขอให้พิจารณาสร้างอนุสาวรีย์กวีเอกของชาติ
ซึ่งคนไทยรู้จักมากที่สุดขึ้น เพื่อให้เป็นศรีสง่าแก่บ้านเมือง เช่นเดียวกับ
กวีเอกของอารยะประเทศ ซึ่งได้จัดทำกันมาแล้ว กระทรวงวัฒนธรรมเห็นชอบด้วย และได้เสนอให้
คณะรัฐมนตรีพิจารณา ซึ่งคณะรัฐมนตรีมีมติเห็นชอบด้วยและได้ตั้งคณะกรรมการขึ้นคณะหนึ่ง
เพื่อดำเนินการสร้างอนุสาวรีย์ของท่านสุนทรภู่ ประกอบด้วย ปลัดกระทรวงวัฒนธรรม
พระยาอนุมานราชธน พระราชธรรมนิเทศ หลวงบุรกรรมโกวิท หลวงรณสิทธิพิชัย ขุนวิจิตรมาตรา
นายเปลื้อง ณ นคร นายธนิต อยู่โพธิ์ ผู้ว่าราชการจังหวัดระยอง และตัวข้าพเจ้าเอง
คณะกรรมการคณะนี้ได้มีมติให้ดำเนินงานสร้างอนุสาวรีย์ท่านสุนทรภู่ ณ บริเวณวัดป่าเดิม
ตำบลบ้านกร่ำ อำเภอแกลง จังหวัดระยอง ซึ่งเป็น สถานที่ทางประวัติศาสตร์เกี่ยวกับท่านสุนทรภู่
โดยท่านได้ไปหาบิดาของท่านซึ่งบวชอยู่ที่วัดนี้ในคราวที่ท่านไปเยี่ยมบิดา เมื่อ
พ.ศ. 2350 และโดยที่ปี 2498 เป็นปีครบรอบ 100 ปี นับแต่ท่านสุนทรภู่ ได้ล่วงลับไปแล้วคณะกรรมการจึงเห็นควร
ให้มีการประกอบพิธีวางศิลาฤกษ์อนุสาวรีย์ท่านสุนทรภู่ เป็นประเดิมไว้ก่อนโดยเชิญ
จอมพล ป. พิบูลสงคราม นายกรัฐมนตรีไปเป็นประธานประกอบพิธีวางในเดือนมีนาคม
2498 ข้าพเจ้าจึงได้มีจดหมายไปเรียน จอมพล ป. พิบูลสงคราม เป็นส่วนตัวว่า คณะกรรมการ
จะเรียนเชิญท่านไปประกอบพิธี ซึ่งจะเป็นวันใดจะเรียนท่านให้ทราบล่วงหน้า เพราะต้องขยายและบูรณะเส้นทางจากถนน
สุขุมวิทเข้าไปยังสถานที่ที่จะสร้างอนุสาวรีย์ เพื่อความสะดวกในการเดินทางก่อนข้าพเจ้าได้รับคำตอบจากท่านว่า
ไปได้ในวันที่ 30 กรกฎาคม ซึ่งท่านจะไปเปิดหน่วยนาวิกโยธิน ที่สัตหีบด้วยข้าพเจ้าได้เรียนท่านว่า
เราต้องบูรณะเส้นทางเข้าไปสู่ที่ตั้งของอนุสาวรีย์ ระยะทางประมาณ 10 กิโลเมตร
จากถนนสุขุมวิท ซึ่งต้องพยายามและบูรณะให้ได้มาตรฐานทางหลวงจังหวัด ซึ่งใช้เป็นเส้นทางเศรษฐกิจได้ด้วย
และได้ปรึกษากับหลวงบุรกรรมโกวิทแล้วว่า คงใช้เวลาประมาณ 3 เดือน จึงขอเลื่อนไปทำพิธีเปิดในเดือนธันวาคม
2498 ซึ่งจะเป็นวันใดก็สุดแต่ท่านจะสะดวก ซึ่งท่านก็เห็นด้วย เราจึงมีเวลาขยายและบูรณะถนนซึ่งเป็นเส้นทางเข้าสู่ตำบลบ้านกร่ำ
ที่ตั้งอนุสาวรีย์ และได้ให้ชื่อถนนนี้ว่า ถนนสุนทรภู่ ซึ่งหลวงบุรกรรมโกวิทได้อำนวยการขยายและบูรณะเสร็จภายใน
3 เดือน ก่อนวันวางศิลาฤกษ์อนุสาวรีย์ไม่กี่วัน
ในวันที่ 30
ธันวาคม ปี 2498 จอมพล ป. พิบูลสงคราม พร้อมด้วยท่านผู้หญิงละเอียด พิบูลสงคราม
และคณะผู้ติดตามได้เดินทางไปบ้านกร่ำ ข้าพเจ้าและโสภาได้ไปรับที่ตัวจังหวัดระยอง
และนั่งรถมากับท่าน โดยหยุดทำพิธีเปิดถนนสุนทรภู่ ที่ปากทางถนนสุขุมวิท แล้วตรงไปยังที่ตั้งอนุสาวรีย์
ซึ่งมีประชาชนไป ต้อนรับและร่วมพิธีวางศิลาฤกษ์อย่างล้าหลาม หลังจากทำพิธีเสร็จแล้ว
ท่านจอมพลและท่านผู้หญิง ได้เดินทักทายประชาชนที่มาร่วมงาน แล้วเดินทางไปทำพิธีเปิดหน่วยนาวิกโยธิน
ที่กองทัพเรือสัตหีบ ซึ่งข้าพเจ้าติดตามไปด้วยเพื่อร่วมส่งท่านกลับกรุงเทพฯ
แล้วข้าพเจ้าจึงกลับมาร่วมงานฉลองที่บริเวณวางศิลาฤกษ์อนุสาวรีย์สุนทรภู่ ด้วยความหวังว่าในไม่ช้า
เราจะมีอนุสาวรีย์ของท่านสุนทรภู่ เช่นเดียวกับเช็คสเปียร์ กวีเอกของอังกฤษ
ในงานวางศิลาฤกษ์อนุสาวรีย์ของท่านสุนทรภู่ครั้งนั้น
นายฉันท์ ขำวิไล ผู้ชนะในการประกวดแต่งเพลงชาติ (ซึ่งเป็นเพลงชาติบทที่ 2 ที่ใช้ต่อเพลงชาติบทแรกของขุนวิจิตรมาตรา)
ได้เขียนหนังสือ 100 ปี คำกลอนเป็นที่ระลึกส่วนข้าพเจ้าได้เขียน การมาเมืองแกลงของสุนทรภู่
ประกอบกับนิราศเมืองแกลง กับได้นำ ประวัติสุนทรภู่ พระนิพนธ์ของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมพระยาดำรงราชานุภาพ
พร้อมด้วยบันทึกของนายธนิต อยู่โพธิ์ มาพิมพ์ไว้ด้วย เพื่อเป็นอนุสรณ์ในการวางศิลาฤกษ์อนุสาวรีย์สุนทรภู่
ในครั้งนี้ สำหรับเงินสร้างอนุสาวรีย์นั้น ทางคณะรัฐมนตรีได้กำหนดงบประมาณไว้
300,000 บาท จากเงินสำนักงานสลากกินแบ่งของรัฐบาล
เมื่อได้วางศิลาฤกษ์อนุสาวรีย์แล้ว
ข้าพเจ้าได้จัดการหาที่ดินเพิ่มขึ้น เพราะที่ดินที่เป็นของวัดป่าเดิม ที่เหลือมีอยู่เพียง
2 ไร่เศษเท่านั้น ข้าพเจ้าจึงเจรจาของที่ดินจากเจ้าของข้างเคียง 4 รายๆ ละ
1 ไร่ โดยให้ เหตุผลว่า ที่ดินในบริเวณอนุสาวรีย์นั้น เป็นที่ดินของวัดป่าเดิม
ต่อมาได้มีการรุกล้ำที่ดินกันจึงเหลือเพียง 2 ไร่เศษ นับว่าคับแคบมากในการที่จะสร้างอนุสาวรีย์ให้สง่างาม
เจ้าของที่ดินทั้งสองรายยินดีบริจาคให้ด้วยความศรัทธา และเต็มใจ ส่วนอีก 2
ราย มีฐานะค่อนข้างยากจน ข้าพเจ้าจึงให้เงินทดแทนไปจำนวนหนึ่ง ต่อมาภายหลังเมื่อจะลงมือสร้างอนุสาวรีย์
นายวิทยา เกษรเสาวภาค ผู้ว่าราชการจังหวัดระยอง ผู้เป็นหัวเรี่ยวหัวแรงในการสร้างอนุสาวรีย์
ได้ซื้อเพิ่มเติมอีก 2 ไร่ จากเงินบริจาค จึงรวมเป็นเนื้อที่ 8.5 ไร่
หลังจากจัดการเรื่องที่ดินแล้ว
ข้าพเจ้าได้ไปพบอาจารย์ศิลป์ พีระศรี ผู้เป็นปรมาจารย์ ของ กรมศิลปากรในด้านปฏิมากรรม
ขอให้ท่านช่วยทำหุ่นจำลองอนุสาวรีย์สุนทรภู่ขึ้น โดยมีรูปปั้นท่านสุนทรภู่
เป็นหลัก มีรูปปั้นพระอภัยมณี นางมัจฉา และผีเสื้อสมุทร เป็นส่วนประกอบ อาจารย์ศิลป์
พีระศรี ยินดีให้ความร่วมมือ ท่านเขียนแบบเป็นลายเส้นให้ดูก่อนเป็นภาพท่านสุนทรภู่นั่งทำท่าเขียนหนังสืออยู่บนแท่น
สี่เหลี่ยม และมีภาพพระอภัยมณี นั่งเป่าปี่ ภาพนางมัจฉานั่งทอดตัวอ่อนช้อย
และภาพผีเสื้อสมุทรอยู่ใต้ภาพท่านสุนทรภู่ ต่ำลงมาก็เป็นเสาสี่เหลี่ยมรองรับแท่น
และถัดมาก็เป็นฐานะอนุสาวรีย์ เมื่อข้าพเจ้าเห็นด้วยกับโครงร่างของท่านอาจารย์ศิลป์
พีระศรี ได้ปั้นอนุสาวรีย์จำลองขึ้นมาสูงประมาณ 40 เซนติเมตร ตัวคนเป็นรูปปั้นส่วนตัวแท่นเข้าใจว่าเป็นไม้
เมื่อข้าพเจ้าเห็นด้วยอาจารย์ศิลป์ พีระศรี หล่อรูปปั้นเป็นโลหะ และมอบให้ข้าพเจ้า
ข้าพเจ้าจึงเอารูปปั้นนี้ไปมอบไว้แก่กำนันตำบลบ้านกร่ำในเวลานั้น สำหรับผู้ที่สนใจได้ชมเพื่อจะได้ทราบว่ารูปร่างอนุสาวรีย์สุนทรภู่เป็นอย่างไร
ปรากฏว่ามีผู้ไปชมรูปปั้นชิ้นเล็กๆ นี้ ซึ่งทั้งชาวระยองและชาวเมืองอื่น และมักถามกันว่าสักเมื่อใดจึงจะได้เห็นอนุสาวรีย์สุนทรภู่ที่แท้จริง
ต่อมาได้มีการสับสนกันในทางการเมืองและมีการเปลี่ยนแปลงรัฐบาลอยู่บ่อยครั้ง
เงินค่าก่อสร้างที่ได้รับอนุมัติก็หยุดชะงักตามไปด้วย ผู้ว่าราชการจังหวัดระยอง
ในสมัยต่อมาทุกคนได้เพียรพยายามที่จะดำเนินการในเรื่องนี้ให้สำเร็จลุล่วงไป
จนกระทั่งถึงสมัยผู้ว่าฯ วิทยา เกษรเสาวภาค ได้จัดให้มีการประชุมปรึกษาหารือผู้นำในระดับจังหวัด
เช่น หัวหน้าส่วน นายอำเภอ นายกเทศมนตรี สมาชิกสภาจังหวัด คหบดี ที่ประชุมเห็นชอบให้นำเรื่องนี้ขึ้นเสนอไปยังกระทรวงมหาดไทยอีกครั้งหนึ่ง
ในปี 2511 เป็นเวลา 13 ปี ล่วงมาแล้วและก่อนหน้านั้น ในปี 2509 ทางจังหวัดก็ได้ทำหนังสือร้องเรียนไปยังผู้อำนวยการกองสลาก
กินแบ่ง เพื่อขอให้จ่ายเงินตามมติคณะรัฐมนตรี แต่ก็ได้รับแจ้งว่า เรื่องนี้ได้รับคำสั่งให้ล้มเลิกการจ่ายไปแล้ว
ตั้งแต่ปี 2502
เมื่อเป็นดังนี้
คณะผู้นำของจังหวัดระยองก็มิได้หยุดยั้งหรือท้อถอยเลิกไป หากแต่ได้เริ่มดำเนินการหาทุนกันเองในหลายๆ
วิธีด้วยกัน โดยการขอความร่วมมือจากพี่น้องประชาชนชาวระยอง และประชาชน ทั่วประเทศ
ขอความร่วมมือจากข้าราชการ ส่วนราชการ สถาบันการศึกษา และคณะสงฆ์ อีกทางหนึ่ง
คณะกรรมการได้จัดงานประจำปีของสุนทรภู่ขึ้นที่บ้านกร่ำ ในระหว่างเทศกาลสงกรานต์เป็นประจำทุกปี
และได้รับเงินบริจาคจากงานประจำปีนั้น
เมื่อท่านผู้ว่าฯ
ได้ติดต่อไปยังรัฐมนตรีมหาดไทยในสมัยนั้น ดังได้กล่าวมาแล้ว คณะรัฐมนตรี รัฐบาลจอมพลถนอม
กิตติขจร จึงได้อนุมัติเงินจากสำนักงานสลากกินแบ่งรัฐบาล บริจาคเป็นเงินสมทบเป็นเงิน
250,000 บาท รวมยอดเงินทุนที่มีอยู่ทั้งสิ้น 1,071,224.07 บาท อนุสาวรีย์สุนทรภู่จึงได้เริ่มเห็นเค้าของความจริงขึ้น
โดยกรมศิลปากรรับเป็นผู้ออกแบบปั้นหล่ออนุสาวรีย์
ในเรื่องของการเลือกสถานที่ตั้งอนุสาวรีย์นั้น
เป็นเรื่องที่ถกเถียงกันมาก เพราะมีอยู่หลายสถานที่ที่น่าจะพิจารณาตั้งอนุสาวรีย์
บางเสียงอยากให้นำไปตั้งที่ตัวจังหวัดระยอง บางเสียงอยากให้นำไปตั้งตาม สี่แยก
และบางเสียงต้องการให้นำไปตั้งที่หาดแม่พิมพ์
สำหรับในทัศนะของฝ่ายศิลปผู้ออกแบบและปั้นมีความเห็นกับการที่จะนำอนุสาวรีย์ไปไว้ที่ริมทะเลหาดแม่พิมพ์
ทั้งนี้เพื่อให้สอดคล้องกับวรรคคดีเรื่องพระอภัยมณี โดยอนุสาวรีย์ที่ออกแบบไว้นั้น
นอกจากจะมีรูปท่านสุนทรภู่ นั่งอยู่แล้วตัวประกอบอันได้แก่ พระอภัยมณี ผีเสื้อสมุทร
และนางเงือก เป็นตัวเอกในวรรณคดีของท่าน ซึ่งเหมาะสมกับสภาพแวดล้อมที่เป็นทะเล
ตัวท่านสุนทรภู่เองนั้น กำหนดให้ท่านนั่งอยู่บนโขดหิน หันหน้าไปทางเกาะเสม็ด
ต้นแบบของจินตนาการที่กลายมาเป็นเกาะแก้วพิสดาร |
