หลักสูตรท้องถิ่นเกี่ยวกับการทำนาและการเกี่ยวข้าวของชุมชนดอนมะกอก
|
|
|
|
|
|
|
หลังจากที่เกี่ยวข้าวกันไปเรียบร้อยแล้ว ก็ถึงเวลานวดข้าว เอาเมล็ดข้่าวออกจากรวง เพื่อนำมาสีเป็นสีข้าวสารต่อไป ซึ่งการปลูกข้าวของดอนมะกอก ในครั้งนี้ ทำการนวดข้าวได้ข้าวเปลือกประมาณ 3 เกวียน | |
| การทำนา | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| - เป็นอาชีพ จากบรรพบุรุษของชาว ไทย ทุกจังหวัดในประเทศไทยมีการเพาะปลูกข้าว มากบ้าง น้อยบ้าง ตามสภาพของพื้นที่เกษตรกรที่ปลูกข้าว มีการปลูกเพื่อขาย และปลูกเพื่อพอกินในครัวเรือนแต่ละปี ตามพระราชดำริของในหลวง | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| - ในสมัยก่อน การปลูกข้าวต้องอาศัยธรรมชาติที่จะเอื้ออำนวยให้ชาวนา ฝนตกถูกต้องตามฤดูกาล ก็ทำให้ข้าวปลาธัญญาหารอุดมสมบูรณ์ ถ้าปีไหนฝนฟ้าตกไม่ถูกต้องตามฤดูกาล ข้าวปลาอาหารก็ไม่ได้ผล ดังนั้น ชาวนา จึงต้องปล่อยให้ทุกอย่างขึ้นอยู่กับธรรมชาติ - การทำนาของชาวชุมชนดอนมะกอก ก็ไม่แตกต่างจากที่อื่นๆ ทั้งในอดีตและปัจจุบัน ในอดีต ที่นาของชุมชนมีทั้ง “ นาลุ่ม” และ “ นาดอน ” (นาลุ่ม คือ นาที่น้ำท่วมขังนาน ส่วนนาดอน คือนาที่น้ำท่วมขังน้อย การใช้พันธุ์ข้าวปลูกก็ต่างกัน มีพันธุ์ ข้าวหนัก และ ข้าวเบา (ข้าวหนักใช้เวลาเก็บเกี่ยว 5 เดือนเศษ ข้าวเบาใช้เวลา เก็บเกี่ยว 3 เดือน ที่นาเกือบทั้งหมดในแถบของชุมชนจะทำนาได้ปีละ 1 ครั้ง เพราะชุมชนตั้งอยู่บริเวณคลองดอนมะกอก น้ำทะเลขึ้นถึง เมื่อ เวลาฝนตก น้ำจืด ทำนาได้ เมื่อหน้าแล้งซึ่งเป็นเวลานานฝนไม่ตกน้ำ ก็เค็ม ทำนาไม่ได |
 |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| - เมื่อฝนเริ่มตก ประมาณเดือน พ.ค. - มิ.ย. ของทุกๆ ปี ชาวนา เกือบทุกหลังคาเรือนในชุมชน จะทำนาเพื่อพออยู่พอกินในครัวเรือนเท่านั้น ปัจจุบันดอนมะกอก มีที่นาที่ถูกปล่อยให้รกร้างว่างเปล่าเกือบทั้งหมด แต่บางส่วนก็นำที่นาเดิมมาปรับเปลี่ยนเป็นบ่อเลี้ยงกุ้ง มีเพียงชาวนาดั้งเดิม 1 – 2 ราย เท่านั้นที่ยังทำนาอยู่ - ก่อนที่ชุมชนจะได้เริ่มทำนาแปลงสาธิตนี้ เป็นความคิดริเริ่มของ นายสมชาย จริยเจริญ นายเทศมนตรีตำบลเมืองแกลง ทางชุมชนได้รับงบค่าใช้จ่ายจากเทศบาล และเริ่มลงมือทำนาในเนื้อที่นาประมาณ 5 – 7 ไร่ ได้อาศัยความรู้ของชาวนารุ่นเก่าของชุมชน ปรึกษาหารือ รื้อฟื้น การทำนากันอีกครั้ง แต่ปัจจุบันขาดแรงงานการทำนา และขาดควายที่จะไถนา ทั้งๆที่ ดอนมะกอกมีควายหลายสิบตัว แต่ไม่ได้สอนให้ควายไถนา ควายจึงทำนาไม่เป็น นวดข้าวทำลานไม่ได้ การไถนาจึงต้องอาศัยควายเหล็ก แต่ท่านนายกสมชายฯ ปรารภว่าอยากเห็นการ ลงแขกดำนาและเกี่ยวข้าว การทำนาสาธิตแปลงนี้จึงมีการ ลงแขก ดำนา เมื่อวันที่ 18 มิถุนายน 2552 ที่ผ่านมาและจะมีการลงแขกเกี่ยวในวันที่ 6 ธันวาคม 2552 นี้อีกครั้ง |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| วิธีการทำนา |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| การทำนาแบ่งเป็นขั้นตอนต่างๆ ดังนี้ | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| 1.เตรียมพันธุ์ข้าว ข้าวหนักหรือข้าวเบา 2.เตรียมแปลงนา สำหรับตกกล้า 3.เตรียมผืนนาสำหรับนาดำหรือนาหว่าน 4.เตรียมการดูแลตลอดถึงการเก็บเกี่ยว 5.เตรียมความพร้อมกับการเก็บรักษาข้าว |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| การเตรียมพันธุ์ข้าว | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
- พันธุ์ข้าวเปลือก 1 ถัง ต่อนา 1 ไร่ |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| การเตรียมนาสำหรับตกกล้า | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| - เนื้อที่ตกกล้า 100 ว้า หว่านกล้าได้ประมาณ 5 ถัง เลือกที่นาที่จะตกกล้า ต้องเป็นที่ดินปนทราย น้ำไม่ท่วมขัง เริ่มไดเวียนขวา ทิ้งไว้จนหญ้าตาย ไถก่อนนำข้าวไปแช่น้ำ 1 เดือน เมื่อหญ้าตายแล้ว ต้องไถดะ โดยเวียนซ้ายทำดินให้เป็นขี้เทือก ช่องทำไถดะเรียกว่า ตีหนะ ช่วงที่ทำตีหนะ เริ่มนำพันธุ์ข้าวไปแช่น้ำ จนครบ 3 วัน วันที่ 3 ทำเทือก - ทำเทือก คือทำดินให้เรียบ ลูบดินด้วยต้นกล้วย เพื่อความเรียบของขี้เทือก โดยการใช้ต้นกล้วยผูกหลังคราด แล้วคนจะเดินช่องระหว่างคราดกับต้นกล้วย หลังจากนั้น - ชักร่อง คือการทำร่องเป็นร่องลึกกว่าขี้เทือก โดยใช้ หัวหมู ทำให้ดินเป็นร่องตลอดแนว จากที่สูงกว่าไปหาที่ต่ำ เพราะต้องการให้น้ำไหลลงร่อง และคนเดินหว่านกล้าได้ลัดต้นกล้าจะช้ำ อายุการใช้งานของกล้าคือ 1 เดือน 10 วัน เมื่อถึงเวลาถอนกล้า ต้องถอนแล้วมัดเป็นกำ เวลาถอนต้องก้มลงดึงทั้ง 2 มือ แล้วนำรากฟาดกับฝ่าเท้าหรือหน้าแข้ง เพื่อให้ดินหลุด แล้วนำไปวางมัดเป็นกำ แช่น้ำแฉะๆ เพื่อให้เกิดความชุ่มชื้น ก่อนนำไปดำต้องถอนทิ้งไว้ 1 – 2 คืน เพื่อต้นกล้าจะแข็งแรง |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| ผืนนาสำหรับนาดำ หรือนาหว่าน | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| - ต้องเตรียมไถกลบให้หญ้าตายทิ้งไว้ประมาณ 1 เดือน หลังจากนั้น ไถอีกครั้ง เรียกว่า ไถดะ ทิ้งไว้ประมาณครึ่งเดือน แล้วตีหนะ และ ไถแปร ทิ้งไว้ 2 – 3 วัน จึงลูบเทือก เมื่อลูบเทือกแล้วต้องรีบดำหรือหว่าน มิเช่นนั้น ถ้าฝนตกดินจะกลับ จะดำยาก ถ้าหว่านข้าว รากของกล้าก็จะไม่จับขี้เทือก เพราะขี้เทือกถูกฝน ชะหมด ฉะนั้นการทำนาต้องรู้จังหวะของการตกกล้า ถอนกล้าทำเทือก หว่านข้าว ดำนา ต้องให้สอดคล้องกัน - เริ่มดำนา ก่อนจะลงแขกดำนา ต้องมีพิธีแรกนาขวัญ โดยใช้คน ที่จะดำนาเป็นคนแรก ต้องเกิดปีขาลหรือปีมะโรง มะเส็ง เพราะเป็นปีเกิด ที่เป็นสัตว์ไม่กินข้าวเปลือก หลังจากนี้ต่อไปอีก 1 -1 ½ เดือน ก็จะทำพิธีปักข้าวเหลา เพื่อไม่ให้หนู นก แมลง มารบกวน หรือถ้ามีนกมากก็ทำหุ่นไล่กา |
 |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| พิธีการทำข้าวเหลา | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| - ใช้ไม้ไผ่ถักสานเป็นสามเหลี่ยมแล้วปักในนา มีที่ใส่ของคาว – หวาน ข้าวดำ – ข้าวแดง จุดธูปบอกสิ่งศักดิ์สิทธิ์ทั้งหลาย และของเปรี้ยแม่โพสพที่กำลังตั้งท้อง ข้าวหนัก อายุประมาณ 5 เดือน – 5 ½ เดือน ข้าวเบา อายุประมาณ 3 เดือน – 3 ½ เดือน การเก็บเกี่ยวก็เหมือนกับการดำนา คือ การ “ลงแขก” หรือ “เอาแรง” ใช้คนปีขาล มะโรง มะเส็ง เป็นคนแรกนาการเกี่ยวข้าว ต้องดูว่าข้าวเกี่ยวยากหรือง่าย ง่าย ข้าวที่นาบให้ล้มหรือตั้งเป็นระเบียบ ยาก คือข้าวที่ถูกลมพัด ปัดไปมา เมื่อเกี่ยวแล้วต้อง ตัดเขนตร (ที่มัดข้าง) เวลาเกี่ยวข้าวเพื่อมัดเป็นฟ่อนยาวจากรวงประมาณ 1 ศอก วางลงบนเขนตร เป็นแถว 1 หอบหรือ 20 กำมือ ตากแดด 3 วัน แล้วมัดฟ่อนพลิกตากแดดอีก 3 วัน เริ่มเก็บข้าวในท้องนา ก่อนเก็บข้าวต้อง ทำที่เก็บฟ่อนข้าวก่อน |
 |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| โดยการถากหญ้าทำลาน ส่วนมากจะใช้ที่ตกกล้าทำเป็นลานนวดข้าว โดยใช้ขี้ควายยาให้แข็ง โดยใช้ถนน (เหมือนคราด เกลี่ยหรือคลูด หรือคราดให้เรียบ แล้วตากแดดทิ้งไว้ 2 – 3 วัน เก็บฟ่อนข้าวมากองไว้ที่ลาน เรียกว่า เที๊ยบฟ่อน คือ การกองฟ่อนข้าวรวมกันเป็นรูปโค้ง ตามลักษณะ ของลานประมาณครึ่งวงกลม ส่วนที่เรียก โขลงฟ่อน เมื่อข้าวนั้นอยู่ในน้ำ | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| การนวดข้าวและการเก็บรักษา | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
วันรุ่งขึ้น ทำพรวนข้าว คือกวาดข้าวรวมกัน โดยไม้กวาดต้นประกิม แล้วก็ใช้สีฝัดข้าว เอาข้างลีบหรือเศษฟางออกจากข้าวดี แล้วพูนข้าวไว้ในลานก่อน หลังจากนั้นก็ตวงข้าว เข้ายุ้ง |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| คำศัพท์ (ที่ขีดเส้นใต้) | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
